Bir şarkıyı dinlerken gözünüzün önünde renkler canlandığını, bir harfi gördüğünüzde zihninizde hep aynı rengin belirdiğini ya da bir başkasına dokunulduğunu izlerken kendi bedeninizde de benzer bir his oluştuğunu düşünün. İlk bakışta sıra dışı gelen bu deneyimler, bazı insanlar için günlük hayatın doğal bir parçası.
Bilimde buna “sinestezi” adı veriliyor. Sinestezi, bir duyunun çalışmasının başka ve normalde doğrudan bağlantılı olmayan bir duyuyu da tetiklemesi anlamına geliyor. Yani sesler görüntü hissi yaratabiliyor, harfler renklerle eşleşebiliyor, bazı durumlarda görülen bir temas hissedilebiliyor.
Araştırmalara göre sinestezi, toplumun yaklaşık yüzde 1 ila yüzde 4’ünde görülebiliyor. Bu da onu nadir ama tamamen istisnai olmayan bir özellik haline getiriyor. Uzmanlar, bu durumun insan beyninin çevreyi herkes için aynı şekilde işlemediğini gösteren en dikkat çekici örneklerden biri olduğunu söylüyor.
SİNESTEZİ NEDİR, NASIL ORTAYA ÇIKIYOR?
Sinesteziye sahip kişilere “sinestet” adı veriliyor. Bu kişilerde duyular arasındaki bağlar, çoğu insandan farklı çalışıyor. Örneğin bazı kişiler bir sesi duyunca renk görüyor. Bazılarıysa harfleri ve sayıları belirli renklerle eşleştiriyor. Buna “grafem-renk sinestezisi” deniyor.
Bir başka tür ise “ayna-dokunma sinestezisi.” Bu durumda kişi, başka birine dokunulduğunu gördüğünde kendi bedeninde de benzer bir his yaşayabiliyor. Yani dışarıdan gözlenen bir temas, sanki kendi tenine olmuş gibi algılanabiliyor.
Burada önemli nokta şu: Sinestezi yaşayan insanlar bunu bilinçli olarak yapmıyor. Bu deneyimler kendiliğinden ortaya çıkıyor ve genellikle yıllar boyunca değişmeden kalıyor. Örneğin bir kişi bugün “A” harfini kırmızı olarak algılıyorsa, büyük olasılıkla yıllar sonra da aynı harfi yine aynı tona yakın bir renkle ilişkilendirecek.
Uzmanlar, sinestezinin bir hastalık ya da bozukluk olmadığını vurguluyor. Genellikle günlük yaşamı bozan bir tablo oluşturmuyor. Hatta birçok kişi, dünyayı herkesin kendisi gibi algıladığını düşündüğü için uzun süre sinestezisi olduğunu fark etmiyor.
Bununla birlikte bazı türleri zaman zaman bunaltıcı olabilir. Özellikle başkasının acısını görürken kendi bedeninde de ağrı benzeri hisler yaşayan kişiler için sinema gibi yoğun görsel deneyimler daha rahatsız edici hale gelebilir. Yine de genel tabloya bakıldığında sinestezinin zarar verici bir durum olmadığı kabul ediliyor.
BEYİNDE FAZLA BAĞLANTI MI VAR, YOKSA FARKLI ÇALIŞMA MI?
Bilim insanları sinestezinin kesin nedenini hâlâ tam olarak çözebilmiş değil. Ancak öne çıkan iki ana teori var. İlk görüşe göre sinesteziye sahip kişilerin beyninde farklı bölgeler arasında daha fazla bağlantı bulunuyor. Yani normal gelişim sürecinde ayıklanması beklenen bazı sinir bağlantıları korunmuş olabilir.
Bu teoriye göre örneğin harfleri tanıyan beyin bölgesi ile renkleri işleyen bölge arasında daha doğrudan bir bağ oluşuyor. Sonuçta kişi bir harfi gördüğünde yalnızca şekli değil, aynı anda renk hissini de deneyimliyor.
İkinci teori ise yapısal farklılıktan çok işleyiş farkına odaklanıyor. Buna göre sinesteziye sahip kişilerde beyin bağlantıları büyük ölçüde diğer insanlarla benzer olabilir. Ancak bazı yollar daha güçlü ya da daha aktif çalışıyor olabilir. Yani mesele tamamen farklı bir beyin yapısından çok, beynin bilgiyi alternatif biçimde işlemesi de olabilir.
Aslında hepimizin beyninde duyular arasında belirli bağlar bulunuyor. Örneğin gri renkte bir muz resmi gördüğümüzde onun aslında sarı olduğunu biliyoruz. Beyin, eksik bilgiyi tamamlıyor. Sinestezide ise bu çapraz çağrışımlar çok daha güçlü ve sürekli hale gelmiş olabilir.
Bu yüzden bilim dünyasında asıl tartışma, sinestezinin beynin yapısal olarak farklı olmasından mı yoksa mevcut sistemlerin daha farklı kullanılmasından mı kaynaklandığı sorusunda düğümleniyor.
YARATICILIKLA BAĞLANTISI DİKKAT ÇEKİYOR
Sinestezi, uzun süredir yaratıcılıkla da ilişkilendiriliyor. Bazı sanatçılar ve müzisyenler, sesleri renklerle ya da kavramları başka duyusal deneyimlerle algıladıklarını anlatıyor. Araştırmalar da bu özelliğin yaratıcı mesleklerde daha sık görülebileceğine işaret ediyor.
Yapılan bir geniş ölçekli çalışmada, sinesteziye sahip kişilerin dikkat çekici bölümünün sanat, müzik, mimarlık ya da grafik tasarım gibi yaratıcı alanlarda çalıştığı görüldü. Uzmanlar bunun nedeninden henüz tam emin değil. Ancak duyular ve fikirler arasında kurulan alışılmadık bağların, farklı düşünme biçimlerini destekleyebileceği düşünülüyor.
Bazı araştırmalar, belirli sinestezi türlerine sahip kişilerin daha güçlü anılar oluşturabildiğini ya da daha canlı bir hayal gücüne sahip olabildiğini de gösteriyor. Ancak bu etkinin herkeste aynı düzeyde olmadığı özellikle vurgulanıyor.
